G l o b e t r o t t e r

Buitensportvoeding


vuurmaken op de manier van het stenen tijdperk, Papua
VUUR - DE WARMTEBRON

OVER VUURMAKERS
over houtvuur
tips bij koken op houtvuur
branders:introductie
branders: selectiecriteria
brandstof eigenschappen
spiritus eigenschappen
gas eigenschappen
benzine eigenschappen
overige brandstof eigenschappen
branders:eigenschappen
veiligheid en onderhoud
over spiritusbranders
over multifuelbranders
Finse gril
de Outback Oven

POTTEN en PANNEN
pannen - eigenschappen
Terra pannenset
kookaccessoires
wijdhalsflessen

KOOKBOEKEN en KOOKCURSUSSEN
kookcursussen
kookboeken
kooktips

naar de winkel

naar het hoofdmenu en de overige hoofdstukken


Pannen: het materiaal

Het materiaal bepaalt voor een groot gedeelte de eigenschappen van de pan: warmtegeleiding, gewicht, gebruiksduur en prijs. Door dit alles tezamen, bepaalt het materiaal de gebruiksmogelijkheden.

Eigenlijk zijn er voor de buitensportkok maar een paar materialen van belang: aluminium, ijzer, staal, koper en titanium. In hun pure vorm hebben deze materialen elk een geheel eigen kwaliteit, die zowel voordelig als nadelig kan zijn. 

Legeringen: rond 1900 werd ontdekt dat er door het mengen van ijzer met andere metalen een nieuw materiaal ontstond dat betere gebruiksmogelijkheden biedt dan het pure ijzer op zich. Een product, dat ontstaan is door het mengen van bestaande metalen wordt een legering genoemd. Het meest bekende voorbeeld daarvan is RoestVastStaal (RVS). RVS is een verzamelnaam voor een aantal ijzerlegeringen met minimaal 18% chroom en een laag koolstofgehalte. Door het toevoegen van andere metalen is, bijvoorbeeld,  de weerstand tegen roesten verbeterd. Inmiddels bestaat RVS in diverse types, elk met hun eigen verhouding van diverse metalen. Elk RVS-type heeft daardoor zijn eigen kwaliteit en toepassingsgebied. Wanneer wij het op deze site over RVS hebben wordt de legering bedoeld die bestemd is voor huishoudelijk gebruik, over het algemeen is dat de 18/8-kwaliteit. Hiermee wordt bedoeld dat het product 18% chroom en 8% nikkel bevat. (Kwaliteitsmessen worden gemaakt van RVS dat tussen de 13 en 17% chroom bevat.) In de ruimtevaart wordt ook nog een andere soort RVS gebruikt: de zogenaamde superlegering, of superalloys,  waarin meer nikkel maar ook kobalt kan voorkomen en het ijzergehalte tot beneden de 50% kan zijn teruggebracht. Deze legeringen zijn erg duur maar ook heel licht, zeer roestvast en bestand tegen grote hitte. Legeringen worden ook bij de andere materialen aangetroffen. Aluminium wordt vaak als legering aangeboden. Ook hierin kan chroom verwerkt zijn, of is koper toegevoegd waardoor de pan een betere warmtegeleiding heeft, betere roestbestendigheid heeft en/of veel lichter kan zijn.

Warmtegeleiding: het materiaal (de structuur van het materiaal) waarvan de pan gemaakt is bepaalt (mede) de kooksnelheid doordat het ene materiaal nu eenmaal sneller en gelijkmatiger warmte geleidt dan de ander.  Warmtegeleiding is het proces waarbij de warmte door de substantie 'stroomt' van de warmere naar de koudere omgeving. Hierbij geldt dat hoe groter het temperatuurverschil is, hoe harder de warmte 'stroomt'. Hét voorbeeld van blote voeten op het koude zeil.  Om aan te geven hoe snel de geleiding van warmte verloopt wordt de geleidingscoëfficiënt gebruikt, die wordt uitgedrukt in de eenheid: W/m*K (= energie gedeeld door meters x graden Kelvin oftwel: het aantal joule dat getransporteerd wordt over 1 meter om een stof 1 graad hoger (warmer) te maken) Of, nog simpeler gezegd: Hoe hoger het getal, hoe beter de geleiding.  Het beste resultaat geeft koper met 3.937. In de legeringen wordt dan ook vaak koper gebruikt en gerenommeerde koks gebruiken daarom koperen pannen wanneer een gerecht snel en gelijkmatig verhit moet worden.  Voor aluminium geldt daarbij het cijfer 2.165, voor RVS 18/8: 0.146 - 0.240, voor titanium: 0.157 

Gewicht: naast de warmtegeleiding is ook het gewicht van het materiaal erg belangrijk voor buitenkoks. Ondanks de uitstekende cijfers van koper is dit materiaal beperkt geschikt omdat het erg zwaar is. Voor buitensporters beperkt het aanbod zich dan ook tot aluminium (van zuiver tot allerlei legeringen), RVS of titanium.

Eigenschappen per soort materiaal.
Aluminium is lichter en goedkoper dan RVS.
Het verhaal gaat nog steeds dat aluminium slijpsel de kans op de ziekte van Alzheimer zou verhogen. Inmiddels is bewezen dat dit verhaal niet waar is, maar 'broodje-aap-verhalen' zijn een lang leven beschoren. Hoe zuiverder de aluminiumlegering is, hoe beter de warmtegeleiding, maar ook hoe duurder de pan, hoe zachter en dus kwetsbaarder de pan is. Doordat aluminium de warmte gelijkmatig en snel geleidt heb je minder last van aanbranden dan bij RVS het geval is. Nadeel van aluminium: zuur tast aluminium aan, corrodeert het. Water kan in sommige gebieden zuur zijn en ook sommige ingrediënten. 
 
RVS is iets harder en is daardoor steviger en meer krasbestendig. RVS kan bij koken op houtvuur beter gebruikt worden dan aluminium, aangezien aluminium eerder smelt. Pannen, gemaakt van RVS, zijn voordeliger.
 
Titanium is een metaal voor de ultra-lichtgewicht liefhebber, voor bergbeklimmers en grammenjagers die niet op de centjes (hoeven of willen) te  letten. 
Titanium is 45 % lichter dan staal en sterker dan aluminium. Het heeft een heel goede corrosieweerstand en is ongevoelig voor chemische reacties. Het nadeel is echter de hoge prijs. 
 
Stalen of ijzeren pannen zijn ontzettend duurzaam. Je komt ze wel eens tegen in berghutten maar ook kanoërs gebruiken nog wel eens zo'n pan voor het koken op houtvuur. De geleiding is minder dan bij de andere materiaalsoorten en het gewicht zwaarder. Voor rugzakkampeerders en fietsers dus niet geschikt.
 
En dan zijn er nog legeringen.
Duo ss al, een RVS-Aluminium legering die onder hoge druk is samengeperst, wordt gebruikt door Trangia. 
Chromated aluminium = een Chroom -aluminium legering waardoor het aluminium gehard wordt, wordt toegepast door Optimus.

verder lezen


© Globetrotter, 1999 - 2006. Laatste update: 18 december 2004.

terug naar de vorige pagina